Nguyễn Khuyến (阮勸) tên thật là Nguyễn Văn Thắng, hiệu Quế Sơn, tự Miễn Chi, sinh ngày 15 tháng 2 năm 1835 tại quê ngoại - làng Văn Khê, xã Hoàng Xá, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Hà. 

Quê nội của cụ ở làng Và, xã Yên Đổ, huyện Bình Lục, tỉnh Nam Hà. 

Cha là Nguyễn Tông Khởi (1796-1853), thường gọi cụ Mền Khởi, đỗ ba khóa tú tài, dạy học. 

Mẹ là Trần Thị Thoan (1799-1874), con cụ Trần Công Trạc, từng đỗ sinh đồ (tú tài) thời Lê Mạt. 

Thuở nhỏ, ông cùng Trần Bích San (người làng Vị Xuyên, đỗ Tam Nguyên năm 1864-1865) là bạn học ở trường cụ Hoàng Giáp Phạm Văn Nghị. Năm 1864, Nguyễn Khuyến đỗ đầu cử nhân (tức Hương Nguyên) trường Hà Nội. Năm sau ông trượt thi Hội, thi Đình nên phẫn chí ở lại kinh đô học trường Quốc Tử Giám. Đến năm 1871, ông mới đỗ Hội Nguyên và Đình Nguyên. Từ đó Nguyễn Khuyến thường được gọi là Tam Nguyên Yên Đổ. 

Năm 1873, ông được bổ làm Đốc Học, rồi thăng Án Sát tỉnh Thanh Hóa. Năm 1877, ông thăng Bố Chính tỉnh Quảng Ngãi. Sang năm sau, ông bị giáng chức và điều về Huế, giữ một chức quan nhỏ với nhiệm vụ toản tu Quốc Sử Quán. 

Nguyễn Khuyến cáo quan về Yên Đổ vào mùa thu 1884 và qua đời tại đấy ngày 5 tháng 2 năm 1909. 
Ông để lại các tập thơ văn Quế Sơn thi tập, Yên Đổ thi tập, Bách Liêu thi văn tập, Cẩm Ngữ và nhiều bài ca, hát ả đào, văn tế, câu đối... truyền miệng. 

Nguyễn Khuyến có biệt tài về thơ văn chữ Nôm. Ông viết nhiều, bao gồm nhiều thể loại khác nhau. Ông thích tự vịnh, tự trào, phong cách thường ung dung, phóng khoáng, nhuốm đậm tư tưởng Lão Trang và triết lý Đông Phương. Một số lớn thơ văn ông cũng có khuynh hướng trào phúng, giễu cợt thế thái nhân tình và những thói hư tật xấu của người đời.

Văn thơ của thi sĩ rất giản dị, không dùng những điển tích, lời văn nhẹ nhàng thanh thoát và rất tế nhị . Lời thơ của ông có một đặc điểm là không cầu kỳ, luôn luôn phảng phất một màu sắc thuần tuý Việt Nam, giữ được trọn vẹn dân tộc tính của nó.

Những thơ văn của Nguyễn Khuyến, một phần lớn được sáng tác trong thời kỳ ẩn dật . Do đó, văn nôm của ông có thể chia ra làm 5 loại khác nhau:

1. Tình cảm:

Là một nhà nho, chịu ảnh hưởng của thuyết Tu, Tề, ông rất tha thiết với cảnh gia đình . Ta hãy nghe ông bỡn cợt trong bài "Nhất Vợ Nhì Trời":

Khôn đến mẹ mày là có một,
Khéo như con tạo cũng là hai .
Trời dẫu yêu nhưng vì có phận
Vợ mà vụng dại đếch ăn ai .

2. Tình yêu thiên nhiên:
Ngao ngán về thờ cuộc, ông thích cảnh đồng ruộng, thiên nhiên, ngắm tạo vật để khuây khỏa nổi lòng . Bằng những nét phác họa đơn sơ nhưng linh động, ông đã cấu tạo thành những bài thơ với một kỹ thuật vững thế quân bình giữ trí năng và tình cảm, thêm vào đó một nhận xét tinh vi.

"Ao thu lạnh lẽ nước trong veo
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo"
(Thu điếu)

3. Yêu đời sống bình dân:

Sống hơn 20 năm giữa đám bình dân, Nguyễn Khuyến đã nhiễm một phần tư tưởng và tánh tình của những người này. Do đó, ông hoà hợp đời sống của mình vào đời sống của những con người chất phác, vui cái vui của họ, lo cái lo của họ.

4. Tính chất trào phúng:

Ông hay chỉ trích những cái dở, cái xấu của người đời. Hạng người bị ông chỉ trích là những tham quan ô lại, những người dốt mà thích khoe chữ, những kẻ tham tiền quên điều sỉ nhục. Trong những lời thơ tự trào, ông cũng đã nghiêm khắc với chính mình, đem những tật xấu nhỏ của mình mà chế giễu. Chấm biếm những người tham tiền, trong cuộc lễ quốc khánh của Pháp, bày ra trò mua vui làm nhục quốc thể:

"Cậy sức cây du nhiều chị nhún,
Tham tiền cột mỡ lắm anh leo ."

hay

"Bà quan tênh nghếch xem bơi trải
Thằng bé lom khom nghé hát chèo."

Nguyền rủa những kẻ mang tiếng là "phụ mẫu chi dân" nhưng không lo việc ích nước lợi dân, chỉ lo đục khoét dân. Dưới đây là 4 câu thơ ông viết tặng một ông Đốc học hay ăn hối lộ:

"Ai bảo ông dại với ông điên,
Ông dại sao ông biết lấy tiền .
Cậy cái bảng vàng treo nhị giáp,
Nẹt thẳng mặt trắng lấy Tam nguyên "

5. Lòng yêu nước thiết tha:

Dù với tấm lòng yêu nước tiêu cực, chủ trương bất hợp tác với Pháp, chối từ địa vị cao sang mà tân triều đã sẵn sàng mời mọc, Tam Nguyên Yên Đỗ đã chứng tỏ được tiết tháo của nhà Nho . Trước cảnh quốc phá gia vong, là người thâm nho, học cao hiểu rộng, lẽ đâu Nguyễn Khuyến chẳng nhớ câu "Quốc gia hưng vong, thất phu hữu trách" nhưng một mình không làm sao xoay nổ một thế cờ, ông đành ngậm ngùi, bó tay trước tình thế . Qua những bài "Tiếng Cuốc Đêm Hè" "Ông Phỗng Đá" ta còn thấy lòng yêu nước của thi sĩ qua những cảnh vật thiên nhiên của xứ sở, qua những làng mạc, thôn xóm của đất nước thân yêu.

"Khắc khoải sầu đưa giọng lửng lơ,
Ấy hồn Thục đế thác bao giờ ?
Năm canh máu chảy đêm hè vắng,
Sáu khắc hồn tan bóng nguyệt mờ " 
(Nghe Cuốc Kêu)

Trước cảnh nước mất nhà tan, nhận thấy mình bất lực, đôi tay yếu mềm của một văn nhân không thể làm gì hơn được là gởi nỗi niềm tâm sự vào lời thơ . Còn đâu nữ lúc đem tài trí ra "an bang tế thế" còn chăng chỉ là hồn Thục đế mất nước hóa thành đỗ quyên để rồi đêm đêm máu hoà nước mắt khóc nỗi hờn vong quốc.

Trước cảnh giang san nghiêng ngửa, đất nước bị thôn tính, nhân dân ta lúc bấy giờ có khác chi cảnh gà lạc mẹ, bơ vơ trong sự tiến thối lưỡng nan. May ra thì được giữ tròn tiết tháo, bằng không thì thanh danh, sự nghiệp đành chông giữa chống bùn nhơ. Tấm gương kiên trung, lòng thiết tha yêu nước với một bản ngã vững chắc đã giúp thi sĩ chiến thắng oanh liệt trước mọi cám dỗ. Ông đã giữ được thái độ thanh cao phóng khoáng, một tinh thần quốc gia thuần tuý. Ông như một hoa sen sống trong bùn nhưng không nhiểm phải mùi vị tanh hôi.

---